Galactosemia là một bệnh rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, được ghi nhận với tần suất trung bình từ 1/60.000 đến 1/30.000 trẻ sơ sinh tùy từng quốc gia và nhóm dân số. Vì sao trẻ sơ sinh bị mắc bệnh Galactosemia? Hiểu rõ nguyên nhân sẽ giúp cha mẹ phát hiện sớm và bảo vệ con khỏi những biến chứng nghiêm trọng.
Bệnh Galactosemia là gì?
Bệnh Galactosemia (viết tắt là GAL) là một nhóm rối loạn chuyển hóa bẩm sinh hiếm gặp, được nhà khoa học Herman Kalckar mô tả lần đầu vào năm 1935. Theo dữ liệu của National Organization for Rare Disorders, 2023, bệnh được ghi nhận với tần suất trung bình từ 1/30.000 đến 1/60.000 trẻ sơ sinh tùy từng khu vực.
Cơ chế sinh bệnh: Trong sữa mẹ và sữa động vật có chứa lactose, một loại đường đôi gồm glucose và galactose. Khi vào ruột non, lactose được phân giải thành glucose và galactose nhờ enzyme lactase.
Ở trẻ bình thường, galactose sẽ tiếp tục được enzyme GALT chuyển hóa thành glucose để cung cấp năng lượng. Nhưng ở trẻ mắc Galactosemia, gen GALT trên nhiễm sắc thể số 9 bị đột biến, làm giảm hoặc mất hoàn toàn hoạt tính enzyme. Điều này dẫn đến tình trạng tích tụ galactose trong gan, thận, não và máu, hình thành các hợp chất độc hại như galactitol, gây đục thủy tinh thể và tổn thương thần kinh.
Galactosemia được chia thành 3 thể chính:
– Galactosemia cổ điển (Classic Galactosemia) – do thiếu GALT, nguy hiểm nhất.
– Thiếu galactokinase (GALK deficiency) – chủ yếu gây đục thủy tinh thể.
– Thiếu epimerase (GALE deficiency) – biểu hiện lâm sàng đa dạng, từ nhẹ đến nặng.
Nếu như tình trạng không dung nạp lactose chỉ gây khó chịu tiêu hóa (đầy hơi, tiêu chảy) nhưng không nguy hiểm tính mạng thì Galactosemia có thể gây tổn thương nghiêm trọng và thậm chí đe dọa tính mạng nếu không điều trị kịp thời.
Nguyên nhân trẻ sơ sinh bị Galactosemia
Bệnh Galactosemia không phải do chế độ ăn uống của mẹ bầu hay các yếu tố môi trường trong thai kỳ, mà bắt nguồn hoàn toàn từ yếu tố di truyền. Đây là một rối loạn di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, nghĩa là trẻ chỉ mắc bệnh khi nhận cả hai bản sao gen bị đột biến từ cha và mẹ.
Nguyên nhân di truyền
Gen phổ biến nhất liên quan đến Galactosemia là GALT nằm trên nhiễm sắc thể số 9. Đột biến gen này làm giảm hoặc mất hoàn toàn khả năng tổng hợp enzyme GALT.
Ngoài GALT, còn có hai gen khác liên quan:
GALK1: Đột biến gây thiếu galactokinase, thường chỉ gây đục thủy tinh thể.
GALE: Đột biến gây thiếu epimerase, biểu hiện từ nhẹ đến nặng.
Theo nghiên cứu của Suzuki et al., 2001, tỷ lệ mang gen đột biến GALT ở một số quần thể người có thể lên tới 1/70 người. Ở những cộng đồng này, khả năng sinh ra trẻ mắc Galactosemia cao hơn trung bình.
Thiếu hụt enzyme chuyển hóa galactose
Galactose được chuyển hóa nhờ enzyme chính GALK, GALT, GALE. Khi một trong các enzyme này bị thiếu hoặc mất chức năng thì sẽ gây tích tụ Galactose trong máu và mô, tích tụ Galacticol trong thủy tinh thể gây đục thủy tinh thể, đồng thời gây độc tính trên gan, não, thận do rối loạn cân bằng năng lượng tế bào.
Các yếu tố nguy cơ di truyền
– Tiền sử gia đình: Nếu cha hoặc mẹ đã từng sinh một bé mắc Galactosemia, hoặc trong gia đình có anh/chị em ruột bị bệnh, nguy cơ cho những lần mang thai sau sẽ cao hơn nhiều so với bình thường.
– Dân tộc và vùng địa lý: Người gốc Ireland có tỷ lệ mắc Classic Galactosemia cao hơn (khoảng 1/16.476 ca sinh, theo Coss et al., 2013). Một số nghiên cứu ở Nam Phi và người Mỹ gốc Phi cũng ghi nhận tần suất gen bệnh cao hơn mức trung bình toàn cầu.
Nếu gia đình có tiền sử mắc Galactosemia hoặc thuộc nhóm dân tộc có nguy cơ cao, việc xét nghiệm sàng lọc sơ sinh và xét nghiệm gen cho cha mẹ trước khi sinh con là cách tốt nhất để phát hiện và phòng ngừa sớm.
Triệu chứng bệnh Galactosemia sớm ở trẻ sơ sinh
Triệu chứng của bệnh Galactosemia thường xuất hiện rất sớm, chỉ trong vòng vài ngày đến một tuần sau khi trẻ bắt đầu bú sữa mẹ hoặc sữa công thức chứa lactose. Đây là giai đoạn galactose từ sữa được đưa vào cơ thể, nhưng không thể chuyển hóa bình thường, dẫn đến tích tụ các chất độc như galactose-1-phosphate và galactitol.
Theo nghiên cứu của Berry et al., 2014, khoảng 80–90% trẻ mắc Galactosemia cổ điển xuất hiện triệu chứng trong tuần đầu đời nếu không được can thiệp sớm.
Triệu chứng cấp tính giai đoạn sơ sinh
Các biểu hiện ban đầu thường bao gồm:
– Vàng da: do tổn thương tế bào gan và ứ mật.
– Nôn mửa, bú kém: xảy ra ngay sau khi ăn sữa có lactose.
– Tiêu chảy: do rối loạn hấp thu và tổn thương niêm mạc ruột.
– Giảm cân hoặc không tăng cân.
– Lừ đừ, ngủ li bì: dấu hiệu nhiễm độc thần kinh.
– Hạ đường huyết: do gan bị tổn thương, giảm khả năng tân tạo glucose.
Một số trẻ có thể nhanh chóng tiến triển thành nhiễm trùng huyết do vi khuẩn Gram âm, đặc biệt là Escherichia coli. Kaufman et al., 1995 cho thấy, khoảng 10–15% trẻ sơ sinh mắc Galactosemia không điều trị bị nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
Biểu hiện ở mắt
Trẻ mắc bệnh Galactosemia có thể bị đục thủy tinh thể, do galactitol tích tụ trong thủy tinh thể, làm thay đổi áp suất thẩm thấu và biến dạng cấu trúc protein của mắt. Triệu chứng này thường xuất hiện trong vài tuần đầu nếu không điều trị.
Các dấu hiệu trên xét nghiệm lâm sàng
– Tăng bilirubin máu (bilirubin toàn phần và trực tiếp).
– Tăng men gan (AST, ALT).
– Tăng galactose-1-phosphate trong hồng cầu.
– Nhiễm toan chuyển hóa do rối loạn cân bằng năng lượng tế bào.
Hậu quả nếu không điều trị kịp thời
Nếu không được chẩn đoán và loại bỏ galactose khỏi chế độ ăn ngay, trẻ có thể gặp phải các biến chứng nguy hiểm như suy gan cấp, phù não và tổn thương thần kinh không hồi phục, thậm chí tử vong trong vài tuần đầu đời.
Chẩn đoán Galactosemia ở trẻ sơ sinh
Chẩn đoán Galactosemia càng sớm thì khả năng cứu sống và giảm biến chứng cho trẻ càng cao. Trong hầu hết các trường hợp, trẻ sơ sinh được phát hiện bệnh thông qua chương trình sàng lọc sơ sinh, sau đó được xác nhận bằng các xét nghiệm chuyên sâu.
Sàng lọc sơ sinh
Sàng lọc sơ sinh là bước đầu tiên để phát hiện Galactosemia, thường thực hiện 24–72 giờ sau sinh bằng cách lấy một vài giọt máu gót chân.
Xét nghiệm xác nhận chẩn đoán
Khi kết quả sàng lọc sơ sinh nghi ngờ, trẻ sẽ được làm các xét nghiệm chuyên sâu như:
Định lượng hoạt độ enzyme GALT trong hồng cầu: Giúp xác định mức độ thiếu hụt enzyme (mất hoàn toàn hoặc còn một phần). Nếu hoạt độ GALT < 1% giá trị bình thường → Galactosemia cổ điển.
Định lượng galactose-1-phosphate (Gal-1-P) trong hồng cầu: Mức Gal-1-P tăng cao là dấu hiệu đặc trưng cho Galactosemia.
Xét nghiệm di truyền phân tử (DNA analysis): Giải trình tự gen GALT, GALK, GALE để xác định loại đột biến, qua đó giúp phân biệt các thể bệnh, tư vấn di truyền và dự đoán tiên lượng.
Các xét nghiệm hỗ trợ lâm sàng
Ngoài xét nghiệm chuyên biệt, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm khác như:
– Xét nghiệm chức năng gan: AST, ALT, bilirubin.
– Đường huyết: phát hiện hạ đường huyết.
– Xét nghiệm nước tiểu: tìm chất khử (reducing substances) dương tính nhưng không phải glucose.
– Siêu âm bụng: đánh giá gan, lách.
Phân biệt với các bệnh lý khác
Do triệu chứng Galactosemia có thể giống các bệnh sơ sinh khác nên rất cần phân biệt với hội chứng không dung nạp lactose bẩm sinh, nhiễm trùng huyết sơ sinh (sepsis), viêm gan sơ sinh và các bệnh rối loạn chuyển hóa khác như tyrosinemia type I.
Điều trị và kiểm soát tình trạng bệnh
Hiện tại, Galactosemia chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn, nhưng việc can thiệp sớm, chủ yếu thông qua chế độ ăn không chứa galactose/lactose, có thể cứu sống trẻ và giảm đáng kể nguy cơ biến chứng cấp tính. Quản lý bệnh cần thực hiện suốt đời và bao gồm kiểm soát dinh dưỡng, theo dõi y tế định kỳ, và hỗ trợ phát triển lâu dài.
Điều trị cấp cứu ngay sau chẩn đoán
Theo Galactosemia Foundation Guidelines 2021, với trẻ sơ sinh được chẩn đoán mắc bệnh Galactosemia, các bậc cha mẹ cần thực hiện:
– Ngừng ngay tất cả các nguồn thực phẩm chứa lactose/galactose ngay khi nghi ngờ hoặc chẩn đoán xác định.
– Thay thế bằng sữa công thức không chứa lactose (ví dụ: sữa đậu nành, sữa gạo, hoặc công thức amino acid).
– Tránh hoàn toàn sữa mẹ và sữa động vật.
Lưu ý: Sữa công thức thủy phân protein nhưng vẫn chứa lactose không được sử dụng.
Chế độ ăn kiêng suốt đời
Không chỉ thực hiện chế độ ăn đặc biệt trong giai đoạn sau sinh, người mắc bệnh Galactosemia còn phải thực hiện chế độ ăn kiêng suốt đời. Cụ thể:
– Loại bỏ toàn bộ sản phẩm từ sữa (sữa, phô mai, bơ, sữa chua).
– Tránh các thực phẩm chế biến có chứa chất đạm từ sữa (milk solids), lactose, hoặc whey.
– Với một số thực phẩm không từ sữa nhưng vẫn chứa lượng nhỏ galactose (như nội tạng động vật, các loại đậu) cần theo dõi lượng ăn vào.
Theo dõi y tế định kỳ
Song song với việc xây dựng, thực hiện và kiểm soát một thực đơn ăn kiêng nghiêm ngặt, người mắc bệnh Galactosemia cần được:
– Đánh giá dinh dưỡng và tăng trưởng: Theo dõi chiều cao, cân nặng, và chỉ số BMI mỗi 3–6 tháng trong những năm đầu đời. Đồng thời bổ sung vitamin D, canxi để phòng loãng xương, do chế độ ăn thiếu sữa.
– Đánh giá chức năng gan: Xét nghiệm AST, ALT, bilirubin và đông máu định kỳ.
– Đánh giá mắt: Khám mắt định kỳ 6 – 12 tháng để phát hiện đục thủy tinh thể.
– Đánh giá phát triển thần kinh: Kiểm tra kỹ năng vận động, ngôn ngữ, trí tuệ; can thiệp sớm nếu phát hiện chậm phát triển.
– Đánh giá nội tiết sinh sản: Ở trẻ nữ, theo dõi chức năng buồng trứng.
Hỗ trợ gia đình và tư vấn di truyền
Galactosemia điển hình di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Trẻ sơ sinh mắc bệnh là do đã nhận được hai bản sao của gen GALT, một từ mẹ và một từ cha.
Bố mẹ là người lành mang gen bệnh (carrier) chỉ có một bản sao đột biến, thường không có triệu chứng nhưng vẫn có thể truyền gen bệnh cho con. Nếu cả cha và mẹ đều là người mang gen bệnh, nguy cơ cho mỗi lần mang thai là:
– 25%: con sinh ra mắc bệnh Galactosemia.
– 50%: con là người mang gen bệnh nhưng không biểu hiện triệu chứng.
– 25%: con hoàn toàn không mang gen bệnh.
Không chỉ bố mẹ, tất cả anh chị em ruột của trẻ mắc bệnh nên được xét nghiệm gen GALT hoặc xét nghiệm hoạt tính enzym để xác định tình trạng:
– Nếu cũng mắc bệnh: Cần can thiệp chế độ ăn ngay lập tức.
– Nếu mang gen bệnh: Không cần điều trị nhưng cần được tư vấn về khả năng truyền bệnh cho thế hệ sau.
– Nếu không mang gen: Không có nguy cơ truyền bệnh.
Các xét nghiệm cho bố mẹ và các thành viên khác trong gia đình đặc biệt quan trọng khi gia đình dự định sinh thêm con hoặc trong các trường hợp hôn nhân cận huyết.
Tầm soát bệnh Galactosemia tại Viện Công nghệ DNA
Viện Công nghệ DNA hiện đang ứng dụng nền tảng giải trình tự DNBSEQ™ – một công nghệ độc quyền từ Tập đoàn BGI, nổi bật với độ chính xác cao, tốc độ giải mã nhanh và chất lượng dữ liệu đáng tin cậy. Công nghệ này được thực hiện trong môi trường phòng lab đạt chuẩn quốc tế, đảm bảo an toàn và kết quả xét nghiệm tối ưu.
Với việc ứng dụng công nghệ này, Viện hiện đang cung cấp các gói dịch vụ Carrier Test – một xét nghiệm sàng lọc người mang gen bệnh – rất phù hợp cho các cặp vợ chồng trước khi kết hôn hoặc lập kế hoạch sinh con. Carrier Test có thể phát hiện tới 15.000 biến thể gen trên 547 gen, bao gồm cả những gen liên quan đến Galactosemia, giúp sàng lọc hơn 626 bệnh lý di truyền theo cơ chế lặn autosomal hoặc liên kết NST X.
Bên cạnh gói xét nghiệm di truyền tiền hôn nhân và trước sinh, Viện Công nghệ DNA còn cung cấp dịch vụ xét nghiệm tầm soát sơ sinh mở rộng, trong đó có Galactosemia.
Đặc điểm nổi bật của dịch vụ tầm soát sơ sinh mở rộng ở Viện bao gồm:
– Lấy mẫu máu gót chân khi trẻ từ 48 -72 giờ tuổi, dễ dàng, không gây đau và không gây nguy hiểm cho trẻ.
– Ứng dụng công nghệ giải trình tự gen và sinh hóa hiện đại để phát hiện đột biến gen GALT hoặc bất thường chuyển hóa galactose.
– Kết quả được đọc và tư vấn bởi chuyên gia di truyền, giúp bố mẹ hiểu rõ tình trạng của trẻ và có kế hoạch điều trị ngay lập tức nếu phát hiện bệnh.
– Kết hợp cùng tư vấn dinh dưỡng y khoa nhằm hướng dẫn chế độ ăn không galactose cho trẻ ngay trong những ngày đầu đời.
5 câu hỏi thường gặp về bệnh Galactosemia ở trẻ sơ sinh
Galactosemia có thể phát hiện được trước khi trẻ bị bệnh không?
Có. Thông qua xét nghiệm sàng lọc sơ sinh hoặc xét nghiệm di truyền, bệnh Galactosemia có thể được phát hiện ngay cả khi trẻ chưa có triệu chứng. Điều này giúp cha mẹ bắt đầu chế độ ăn kiêng kịp thời, ngăn ngừa tổn thương gan, não và các biến chứng nguy hiểm khác.
Tại sao cần sàng lọc Galactosemia ngay sau sinh?
Bệnh không phải lúc nào cũng có triệu chứng ngay trong những giờ đầu sau sinh. Một số trẻ vẫn bú bình thường vài ngày đầu nhưng sau đó mới xuất hiện vàng da, nôn ói, co giật. Chỉ có xét nghiệm sàng lọc sơ sinh mới phát hiện bệnh trước khi tổn thương xảy ra, giúp cha mẹ can thiệp kịp thời bằng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt.
Nếu gia đình không có tiền sử bệnh, con tôi có cần sàng lọc không?
Có. Bệnh Galactosemia có thể xuất hiện ngay cả khi không ai trong gia đình từng mắc bệnh, vì cha mẹ có thể là người mang gen ẩn (carrier) mà không biết. Ở Việt Nam, nhiều trường hợp chỉ phát hiện khi trẻ đã xuất hiện triệu chứng nặng. Sàng lọc sơ sinh giúp loại trừ nguy cơ này.
Xét nghiệm carrier (người lành mang gen) là gì và nên làm khi nào?
Xét nghiệm carrier là kiểm tra ADN của cha hoặc mẹ để biết có mang gen Galactosemia hay không. Nên làm xét nghiệm này khi:
– Gia đình có người từng mắc Galactosemia
– Vợ chồng chuẩn bị kết hôn hoặc dự định sinh con
– Có anh/chị/em ruột từng bị bệnh
Biết được tình trạng mang gen giúp cha mẹ chủ động tư vấn di truyền và lập kế hoạch mang thai an toàn.
Sàng lọc Galactosemia ở đâu và khi nào là tốt nhất?
Tại Việt Nam, cha mẹ có thể xét nghiệm sàng lọc Galactosemia tại các cơ sở y tế, bệnh viện sản, hoặc viện xét nghiệm uy tín như Viện Công Nghệ DNA. Thời điểm tốt nhất là trong 48–72 giờ sau sinh, khi trẻ đã bú sữa để có đủ lượng galactose cần phân tích trong máu.
Galactosemia là một bệnh di truyền hiếm gặp, trong đó cơ thể bé không thể chuyển hóa đường galactose (có nhiều trong sữa) thành năng lượng. Điều này khiến chất độc tích tụ và có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến gan, não và nhiều cơ quan khác.
Điều quan trọng là phát hiện bệnh thật sớm – ngay từ những ngày đầu sau sinh thông qua xét nghiệm sàng lọc sơ sinh. Nếu được chẩn đoán kịp thời và tuân thủ chế độ ăn kiêng sữa nghiêm ngặt, nhiều trẻ vẫn có thể phát triển khỏe mạnh, học tập và vui chơi như các bạn đồng trang lứa.
Cha mẹ hãy ghi nhớ, ngay cả khi con trông hoàn toàn khỏe mạnh, một xét nghiệm sàng lọc sau sinh vẫn là “lá chắn” an toàn nhất để bảo vệ con khỏi những rủi ro âm thầm của bệnh./.
Viện Công nghệ DNA
Địa chỉ: Tầng 4, tòa nhà New Skyline, KĐT Văn Quán, Hà Đông, Hà Nội
Website: https://viencongnghedna.com.vn/
Hotline: 1900 886 814
Fanpage: https://www.facebook.com/viencongnghedna
