Có. Bệnh tiểu đường (đái tháo đường) có yếu tố di truyền, nhưng không phải ai mang gen liên quan cũng sẽ mắc bệnh. Trên thực tế, nguy cơ mắc bệnh phụ thuộc vào sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và lối sống như chế độ ăn uống, cân nặng, mức độ vận động và môi trường sống.
Nói cách khác, gen tạo nên nguy cơ, còn lối sống mới chính là điều quyết định nguy cơ đó có trở thành bệnh hay không. Đây là lý do trong nhiều gia đình có nhiều người mắc tiểu đường, nhưng cũng có những thành viên lại hoàn toàn khỏe mạnh nhờ duy trì chế độ sinh hoạt khoa học.
Tiểu đường là gì?
Tiểu đường (đái tháo đường) là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc insulin hoạt động không hiệu quả, dẫn đến lượng đường trong máu tăng cao kéo dài. Nếu không được kiểm soát tốt, bệnh có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như: Bệnh tim mạch, đột quỵ, suy thận, mù lòa, tổn thương thần kinh, loét bàn chân và cắt cụt chi.
Hiện nay có ba nhóm bệnh chính:
- Đái tháo đường type 1
- Đái tháo đường type 2
- Đái tháo đường thai kỳ
Mức độ ảnh hưởng của yếu tố di truyền ở mỗi nhóm bệnh là khác nhau.
Bệnh tiểu đường type 1 có di truyền không?
Câu trả lời là có! Bệnh tiểu đường type 1 có ảnh hưởng bởi yếu tố di truyền, nhưng vai trò của di truyền ở nhóm bệnh này không quá mạnh. Bởi vì đái tháo đường type 1 là bệnh tự miễn. Hệ miễn dịch nhầm lẫn và phá hủy các tế bào beta của tuyến tụy – nơi sản xuất insulin.
Nhiều nghiên cứu cho thấy một số biến thể gen, đặc biệt thuộc nhóm HLA, làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Tuy nhiên, để bệnh xuất hiện thường cần thêm các yếu tố kích hoạt từ môi trường như:
- Nhiễm virus
- Rối loạn miễn dịch
- Một số yếu tố chưa được xác định rõ
Nếu cha hoặc mẹ mắc tiểu đường type 1, nguy cơ con mắc bệnh chỉ tăng nhẹ so với những người bình thường khác.
Bệnh tiểu đường type 2 có di truyền không?
Câu trả lời là có! Đây là loại tiểu đường chịu ảnh hưởng của yếu tố di truyền nhiều nhất. Các nhà khoa học đã phát hiện hàng trăm biến thể gen liên quan đến nguy cơ mắc đái tháo đường type 2. Những gen này có thể ảnh hưởng đến khả năng tiết insulin, độ nhạy insulin, chuyển hóa glucose, và chức năng tế bào beta tuyến tụy. Nếu trong gia đình có cha, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh, nguy cơ mắc tiểu đường type 2 sẽ cao hơn đáng kể so với người không có tiền sử gia đình.
Tuy nhiên, gen không phải là nguyên nhân duy nhất.
Phần lớn người mắc tiểu đường type 2 còn có các yếu tố nguy cơ như: Thừa cân, béo phì, ít vận động, chế độ ăn nhiều đường và chất béo, hút thuốc lá, tuổi trên 45, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu…
Điều này cũng lý giải vì sao nhiều người có tiền sử gia đình nhưng vẫn không mắc bệnh nếu duy trì lối sống lành mạnh.
Tiểu đường thai kỳ có liên quan đến di truyền không?
Câu trả lời là có! Phụ nữ có người thân mắc đái tháo đường type 2 thường có nguy cơ bị tiểu đường thai kỳ cao hơn những phụ nữ khác.
Ngoài yếu tố di truyền, các nguy cơ phổ biến khác dẫn đến tiểu đường thai kỳ bao gồm:
- Thừa cân trước khi mang thai
- Mang thai khi tuổi mẹ lớn
- Hội chứng buồng trứng đa nang
- Từng sinh con trên 4 kg
- Tiền sử tiểu đường thai kỳ ở lần mang thai trước
Phần lớn phụ nữ sẽ trở về bình thường sau sinh, nhưng nguy cơ phát triển thành đái tháo đường type 2 trong tương lai vẫn cao hơn người bình thường. Vì vậy, với những phụ nữ từng mắc tiểu đường thai kỳ cần chú ý chế độ ăn uống khoa học, và theo dõi sức khỏe định kỳ thường xuyên sau này.
Nếu bố mẹ mắc tiểu đường thì con có chắc chắn mắc bệnh không?
Bố mẹ mắc tiểu đường thì con cái sau này không chắc sẽ mắc bệnh. Yếu tố di truyền chỉ làm tăng nguy cơ chứ không quyết định chắc chắn một người sẽ mắc bệnh.
Ví dụ:
- Một người có nhiều gen nguy cơ nhưng ăn uống khoa học, duy trì cân nặng hợp lý và tập luyện thường xuyên vẫn có thể không bao giờ mắc bệnh.
- Ngược lại, người không có tiền sử gia đình nhưng béo phì kéo dài, ít vận động và chế độ ăn không hợp lý vẫn có thể mắc đái tháo đường type 2.
Do đó, lối sống vẫn là yếu tố có thể thay đổi và đóng vai trò quan trọng nhất trong phòng ngừa bệnh.
Có nên xét nghiệm gen để đánh giá nguy cơ tiểu đường?
Hiện nay, xét nghiệm gen có thể phát hiện một số biến thể liên quan đến nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường. Tuy nhiên, đối với tiểu đường type 2, xét nghiệm gen chưa được sử dụng như công cụ chẩn đoán thường quy, bởi bệnh chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen cùng với các yếu tố môi trường.
Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ thường đánh giá nguy cơ dựa trên tiền sử gia đình, chỉ số BMI, vòng eo, huyết áp, đường huyết, HbA1, chế độ ăn uống, mức độ vận động
Riêng trong một số trường hợp nghi ngờ đái tháo đường đơn gen (MODY) hoặc các hội chứng di truyền hiếm gặp, xét nghiệm gen lại có vai trò rất quan trọng để xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Làm thế nào để giảm nguy cơ mắc tiểu đường nếu có tiền sử gia đình?
Nếu trong gia đình có người mắc tiểu đường, bạn nên chủ động phòng ngừa từ sớm bằng cách: Duy trì cân nặng hợp lý, ăn nhiều rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm giàu chất xơ, hạn chế nước ngọt, bánh kẹo và thực phẩm chế biến sẵn, tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần, không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia, ngủ đủ giấc và giảm căng thẳng. Ngoài ra, bạn cần khám sức khỏe định kỳ, kiểm tra đường huyết theo hướng dẫn của bác sĩ để kiểm soát sức khỏe chủ động.
Lối sống khoa học không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc tiểu đường mà còn góp phần phòng ngừa bệnh tim mạch và nhiều bệnh mạn tính khác.
Kết luận
Bệnh tiểu đường có di truyền, nhưng di truyền không phải là yếu tố quyết định duy nhất. Đặc biệt đối với đái tháo đường type 2, nguy cơ mắc bệnh hình thành từ sự kết hợp giữa yếu tố gen và lối sống.
Nếu gia đình có người mắc tiểu đường, bạn không nên quá lo lắng mà cần chủ động xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, duy trì vận động và kiểm tra sức khỏe định kỳ. Trong những trường hợp nghi ngờ các thể bệnh di truyền đặc biệt như đái tháo đường đơn gen (MODY), bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm di truyền chuyên sâu để hỗ trợ chẩn đoán và điều trị chính xác.
Việc hiểu đúng vai trò của di truyền sẽ giúp mỗi người chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
